یاداشت/ ربع رشيدی؛ میراث مهجور مانده دوران ها

ربع رشيدی؛ میراث مهجور مانده دوران ها

حدود ۷۰۰ سال پیش در شهر اولین ها، مجتمع علمی، فرهنگی و تاریخی معروف و عظيمی تحت عنوان "ربع رشيدي " به دستور خواجه رشيدالدين فضل الله همداني، وزير دانشمند و مدبر عصر مغول ساخته شد که امروزه فقط از این بنای تاریخی و ارزشمند جهان اسلام دوره ایلخانی تلی خاک و چند ستون باقی مانده است.

* در کوچه پس کوچه های ربع رشیدی

زمانی که خواجه رشيدالدين این مجتمع عظيم علمی را در شهر اولین ها تأسيس می کرد، فکر این را نمی کرد روزگاری این مرکز گفتمان علمي ميان تمدن ها، به این حال و روز افتاده باشد؟

بدینسان، اين مجموعه در زمان آبادانی، بزرگترين مجتمع علمي، آموزشي و وقفي بود، بطوری که سالانه بیش از 6 هزار دانشجو برای آموختن علوم مختلف به شهر تبریز سفر می کردند، در آن مجتمع دوکتابخانه وجود داشت که در یکی از آنها تنها یک هزار جلد قرآن و 60 هزار جلد کتاب در انواع علوم، تواریخ و اشعار جهت مطالعه و تحقيق دانشجویان، محققان و سایر اقشار مختلف مردم نگهداری می شد. با این وجود، حدود 200 قاری قرآن از کوفه، بصره و شام دایما و به نوبت در این مرکز قرآن را تلاوت می کرده اند و 500 فقیه و يك هزار طلبه در مدارس آن سکونت داشته و به کسب علم مشغول بوده اند و تعداد 50 پزشک حاذق از کشورهای مختلف در دارلشفای آن به معالجه بیماران اشتغال داشته اند.

* ربع رشيدی در شهر اولین ها غریبی می کند

البته نباید فراموش کرد که ربع رشیدی در روزگار عصر خود، شهری کوچک ولی پیشرفته و تخصصی بود که در آن 30 هزار خانه و 24 کاروانسرا که شامل کتابخانه، مدرسه، مسجد، دارالایتام، حمام، مهمانسرا، بیمارستان، مدارس عالی و کارگاه‌های صنعتی وجود داشت، بطور که اين مرکز عظيم دانشگاهي در دوران اوج حيات خویش، مورد مراجعه مستقيم و استفاده دانشمندان معروف جهان و از جمله پزشكان و محققان يونان، روم، مصر، چين و ديگر ممالك آن روز آسيا و اروپايي، قرار مي‌گرفت که فضل‌الله همدانی برای تامین هزینه‌های این مرکز املاک فراوانی را در نقاط مختلف جهان از جمله ایران و بخش‌هایی از عراق، افغانستان، گرجستان، ولایت روم، آذربایجان و سوریه وقف این مرکز کرد که از محل درآمد وقف آنها برای خدمات آموزشی و علمی استفاده می شد.

از سوی دیگر، به استناد وقف‌نامه‌ای که از بانی آن به یادگار مانده، ربع رشیدی مرکز گفتمان علمی میان تمدن‌های روز بوده و علاوه بر زبان‌های فارسی و عربی، دروس رایج به زبان‌های ترکی، چینی، یونانی، عبری، مغولی و احتمالاً سانسکریت تدریس شده و هزاران دانشجو در آن مشغول تحصیل بوده‌اند.

در واقع آنچه در این راستا مهم به نظر می رسد اینکه، همان گونه كه در دوران خواجه‌رشيدالدين ربع‌رشيدي يك شهر تخصصي و آينده‌نگر بود، امروز نيز باید به این مجموعه و ظرفیت های گذشته آن توجه ویژه ای داشته باشیم، چرا که این آثار هویت و میراث گرانقدر تاریخ کشور مان هستند و باید برای احیا، حفظ و نگهداری آن از جان و دل مایه بگذاریم و از هیچ کوششی دریغ نکنیم.

* احیای ربع رشیدی، زیر چتر کدامین ناجی ...

بررسی ها نشان مي‌دهد، شهر تبریز در بين شهرهاي ايران در طول تاريخ کشورمان در دوره های مختلف زماني از جمله در قرن اول هجري، دوران ايلخانان، صفويه و قاجاریه و حتی بعد از این دوران به دلیل موقعيت جغرافيايي خاص منطقه و مردم با غیرت و تلاشگر نقش تعيين‌كننده‌اي در مبادلات علمی، بازرگاني و فعاليت‌هاي صنعتي در سطح ملی و فراملی داشته است و از دیر باز برای اهل علم، سیاحت و تجارت در اقصی نقاط جهان نام آشنایی است و این شهر به شهیدان محراب، شهید آیت‌الله قاضی طباطبایی، شهید آیت‌الله مدنی، شهر سردارانی چون باکری‌ها، یاغچیان‌ها، شفیع زاده‌ها، تجلایی‌ها، شهر سردار ملی، سالار ملی، شهر سه علامه‌ها امینی، طباطبایی، جعفری و شهر عاشوراییان مشهور است.

به بیان دیگر، با توجه به این پتانسیل ها و واقعیت ها تاسیس ربع‌رشيدي از سوی خواجه رشيدالدين در شهر اولین ها به دور از انتظار هم نبوده است. حال آنچه در این خصوص حایز اهمیت است، اینکه محوطه تاريخى ربع رشیدی و وقف نامه آن در سال های ۱۳۵۴و 1386 به ترتیب در فهرست آثار ملى كشور و ميراث مستند يونسكو به ثبت رسيده ولی به نظر می رسد، بعضی نامهربانی ها باعث شده این اثر تاریخی و ارزشمند جهان اسلام بعد از ثبت و گذشت 38 سال در کشورمان و 6 سال در يونسكو همچنان در مهجوریت مانده و این اثر همچنان در انتظار اقدامات اجرایی و راهبردی مسئولان و دوستداران علم، تاریخ و میراث فرهنگی در سراسر دنیاست. این بنا نماد بیداری اسلامی و تمدن اسلامی در دوران قرون وسطی است و احیاء آن نشانه ای است از پرچمداری اسلام بر بام علم و دانش.

* میراث فراموش شده

بدون تردید باید گفت که بنا به نوشته مورخان و گزارش هاي سياحان خارجي بخش هايي از اين موقوفه تا عصر صفويه و حتي دوره قاجار پا برجا بود. ولي در حال حاضر جز ديوار استحکاماتي، پايه و برج ها چيزي از آن باقي نمانده و بيشتر زمين هاي آن به موسسات و اماکن مسکوني تبديل شده است.

به بیان دیگر، ملت ایران دارای تاريخ و تمدن پر افتخار و طولاني است، بطوری که در طول تاريخ زندگي بشریت در اکثر عرصه های علمی، فرهنگی و هنری پرچمدار تمدن اسلامي در جهان بوده و هست که سایر ملت‌ها از آن بی‌بهره هستند.

بدینسان، آنچه در این راستا اهمیت دارد حفظ این دستاوردها و احیای فرهنگ، تاريخ و تمدن پر افتخار و طولاني گذشته ملت ایران در زمینه های مختلف می باشد که نمونه بارز آن نقش و جايگاه ربع رشيدى به عنوان بزرگترين و ارزشمندترين مجموعه آموزشى جهان اسلام در دوره مذكور می باشد. از این‌رو، حفظ میراث فرهنگی برای یک ملت، پشتوانه حیات فرهنگی در آینده خواهد بود. در حقیقت پویایی و بقای تاریخ و فرهنگ در آینده، نیازمند پیوستگی میان دیروز، امروز و فردای ملت‌هاست.

* ربع رشیدی در مسیر احیا ... !؟

نا گفته نماند، احيا و باز آفرينى مجموعه اى عظيمی همانند ربع رشيدى با توجه به مقتضيات امروزى ملت ايران در عرصه های مختلف تولید علم و فناوری از آرزوهاى دوستداران تاريخ و فرهنگ اين سرزمين می باشد. چرا که ربع رشیدی جزو افتخارات کشور ماست و نباید با بی‌توجهی به آن، نسل‌های امروز و آینده را از وجود داشتن چنین مجتمع عظیم دانشگاهي، علمي و وقفي در دنیا محروم بکنیم.

در همین راستا، خوشبختانه در سال های اخیر مقدمات کار برای احيا و باز آفرينى هویت علمى، فرهنگى و تاريخى این مجتمع آغاز شده که از جمله این کارها می توان به تصويب اساسنامه مجتمع علمى، فرهنگى و تاريخى ربع رشيدى در شوراى عالى انقلاب فرهنگى، رونمایی از اساسنامه احیای ربع رشیدی، تاسيس و آغاز فعاليت اين مجتمع، آغاز كاوش هاى باستان شناسى محوطه تاريخى ربع رشيدى، جشنواره بین‌المللی ربع رشیدی، برگزارى كنگره فرهنگ و تمدن ايران عصر ايلخانى، اعطای جایزه ربع رشیدی در حوزه فناوری‌های نوین، طرح احياى ربع رشيدى و مقدمات ايجاد مركز مطالعات ايلخانى ... اشاره کرد که به نظر می رسد، این اقدامات برای شناساندن تاریخ و چهره واقعی این میراث علمی، فرهنگی و تاریخی کشورمان کافی نبوده و باید بیشتر از اینها روی آن سرمایه گذاری شود.

* به یاد صالحات باقيات آن خواجه هم باشیم

اسلام آیین حق الهی و زندگی است که جامع‏ترين و شفاف ترین برنامه را برای رستگارى انسانها در نظر گرفته شده که از جمله مهمترین آنها، سنت حسنه وقف بوده که درطول تاريخ اسلام بيش از هرآئين ديگري مورد توجه بوده که خواجه رشيدالدين فضل الله همداني در عصر خود ضمن واقف بودن به اهميت موضوع و جايگاه وقف به عنوان صالحات باقيات اقدام به انتشار وقف‌نامه ربع‌رشيدي می کند که در اين وقف‌نامه اطلاعات دقيق و مستندي در باره نوع و چگونگي فعاليت‌هاي مجتمع علمی، فرهنگی و تاریخی ربع رشیدی و همچنين ارزش خدمات خواجه در پيشبرد و توسعه امور فرهنگي و آموزشي به دست مي‌آيد.

بر این اساس، به واسطه ارزش و اهميت همین وقف نامه است که آن در فهرست حافظه جهاني سازمان علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسکو) به ثبت می رسد. حالا حرف حسابی که در این زمینه باقی می ماند، اینکه تاریخ و تمدن ملت ایران در عرصه های مختلف نقطه عطفی برای جوامع بشری بوده که جهانیان هم به مسئله اذهان دارند ولی متاسفانه ما کمتر به قدر داشته های خویش می بالیم و افتخار می کنیم و با بی توجهی باعث فراموش شدن آنها می شویم.

* بر پیشانی میراث گرانقدر خود، مهرتاریخ انقضا نکوبیم

نکته در خور تامل دیگر اینکه، ربع رشيدي در زمان عصر خویش ممتاز ترين موسسه موقوفه و بزرگ ترين و مهم ترين مركز علمي، فرهنگي و مدني برای دانشمندان دنیا به شمار می رفت که به یقین چراغ هدايت ايرانيان و سایر ملت های دیگر هم بوده است. از این رو به نظر می آید ما دانسته یا ندانسته پشت به میراث گرانقدر خویش می کنیم که می تواند صدمات جبران ناپذیری برای آینده کشورمان داشته باشد. حال برای رسیدن به نقش و جايگاه ربع رشيدى به عنوان بزرگترين و ارزشمندترين مجموعه آموزشى جهان اسلام کجای راه هستیم، که این را مسئولان و دست اندرکاران متولی باید پاسخ دهند. همین...

** یاداشت- موسی کاظم زاده – روزنامه نگار

http://isna.ir/fa/news/92091711525/ربع-رشیدی-میراث-مهجور-مانده-دوران-ها

http://tabriz.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=40392

http://tnews.ir/khabar/199919669486.html

http://tabrizebidar.ir/news/35661

http://nasrnews.ir/news/tabid/243/ArticleID/10215/ربع-رشيدی؛-میراث-مهجور-مانده-دوران-ها

http://parsinews.ir/news/page/7390bff5421a338040a62e9009bffd6f

http://www.tractorfc.com/read.php?newsid=3868&title=ربع-رشيدی(بزرگترين-و-ارزشمندترين-مجموعه-آموزشى-جهان-اسلام)؛-میراث-مهجور-مانده-دوران-ها+تصاویر

http://blogs.iranjforum.com/journalism2822?sn=entry&pt=full&id=4314

http://vazeh.com/n-7186535_%D8%B1%D8%A8%D8%B9-%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%85%D9%87%D8%AC%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7

http://anaj.ir/news/pages/71774

http://www.shasa.ir/newsdetail-168123-fa.html